De Tweede Wereldoorlog heeft diepe wonder geslagen binnen de joodse gemeenschap. Ook in Oost-Gelderland. Het merendeel van de joden verdween naar de concentratiekampen en kwam daar om. Het handjevol Achterhoekse joden dat de oorlog overleefde had soms ondergedoken gezeten. Bijvoorbeeld bij bevriende boeren. Dat was ook het geval met Mannie Mendels (nu op 3 mei 1990 tachtig jaar) uit Groenlo. Samen met zijn vrouw Annie zat de joodse veekoopman gedurende het grootste deel van de oorlog verscholen op een boerderij in het kerkdorp Vragender.
Mannie en Hannie Mendels zaten ondergedoken in kippenhok in Vragender
Met z'n vieren in een kippenhok. Voor de Groenlo ’er en zijn vrouw herhaalde zich de geschiedenis van enkele duizenden jaren geleden. Net als de joden die zuchtten onder de Farao's in Egypte werd hij met Pasen bevrijd. De bevrijding herinnert hij zich als de dag van gisteren. "Het was overal feest.De mensen liepen hossend over straat. Wij ook. Daarna zijn we naar Lichtenvoorde gegaan. Het was Pasen". Al vertellend komen bij veekoopman Mannie Mendels de oorlogsjaren weer boven. Over de bevrijding, maar ook over de tijd ervoor. Toen hij samen met zijn vrouw Annie moest vluchten en onderdak vond bij vrienden in Vragender. In het kippenhok bij de boerderij.
Ze overleefden dankzij veel geluk en hulp. "We hebben ontzettende mazzel gehad en zijn soms door het oog van een naald gekropen. Hebben razzia's meegemaakt in de buurt waar we zaten. Maar we zijn nooit ontdekt. Dat is iets om vreselijk dankbaar voor te zijn", zegt de Groenlo ‘er uit de grond van zijn hart. Veel was aan deze onderduikperiode vooraf gegaan.
Mannie: (“mijn familie woont al sinds 1720 in Groenlo“) maakte mee dat het gros van de Grolse joden werd opgepakt en weggevoerd. De bloeiende gemeenschap werd gedecimeerd want maar weinigen konden ontsnappen.
"Van de meer dan honderd mensen, die werden gedeporteerd, zijn er maar zo'n twintig teruggekeerd. De rest is omgekomen in de gaskamers", vertelt hij fluisterend. Het gesprek stokt af en toe omdat de emoties hem teveel worden. Mannie schetst het vooroorlogse beeld van het Achterhoekse stadje, toen was het voor joden goed toeven in Groenlo.
Er was een eigen synagoge (sjoel) in de Schoolstraat. Ook had de kille, de joodse gemeente, een eigen voorganger, Rabbijn Fortuin. Van dat alles is niets meer over. Alleen de Israëlitische begraafplaats aan de Kanonswal herinnert nog aan die dagen van weleer. Mannie: "Er zijn nu nog maar twee joodse families in. Groenlo".
Niet alleen de bevrijding, ook de Duitse invasie van mei 1940, staat de veekoopman nog helder voor de geest. Hij woonde toen bij zijn ouders. Groenlo werd in die meidagen met veel machtsvertoon ingenomen. "De soldaten kwamen vanaf Vreden en ze marcheerden dwars door de stad Daarna werd de kerktoren bezet", herinnerd Mannie zich. De intocht werd gadegeslagen door een groot aantal Grolse NSB’ers en andere sympathisanten van de Duitsers. "Sommigen klapten of boden bloemen aan".
In de maanden die daarop volgden leek het erop of de Groenlose joden niets te vrezen hadden en konden doorgaan met hun gewone bestaan, dat bleek een stilte voor de storm. Al heel snel werden ze geconfronteerd met allerlei beperkende bepalingen. De Jodenwetten. Zo ook Mannie Mendels. Begin 1941 kreeg hij te horen dat hij zich moest melden voor een werkkamp. "Ik kreeg op vrijdag bericht dat ik op maandag moest vertrekken. Je kon een rugzak met spulletjes meenemen". Zover liet Mannie het niet komen. Hij had zijn voorzorgsmaatregelen al genomen en al geruime tijd er voor contact gezocht met goede vrienden uit Vragender. Boerenmensen, die hij kende vanuit de veehandel. Daar kon hij wel onderduiken. Dat werd zijn redding want toen hij op zaterdag, de dag nadat hij de brief voor het werkkamp had gekregen, naar huis liep kwam Mannie's oom hem tegemoet. Die had de schrik in de ogen en stond te trillen op zijn benen. "Er is een razzia aan. de gang.De Grüne Polizei is bezig op de Markt. Iedereen wordt opgepakt. Maak dat je wegkomt!", kreeg Manny te horen. Die liet zich dat geen twee keer zeggen. Lopend en zich of en toe verschuilend (“want je wist maar nooit”), bereikte hij Vragender. Daar was hij veilig. Het leven als onderduiker viel niet mee. Toch ging het leven door.
Ook voor de Groenlose veehandelaar. In 1942 trouwde Mannie met Hannie de Beer, die hij al geruime tijd kende. Een vrolijke boel was die trouwpartij niet. "Er was al zoveel gebeurd en onze familie was weggevoerd".
Maar het optimisme overwon, want ze waren samen en voorlopig veilig. Zo goed en zo kwaad als mogelijk was probeerden ze er in Vragender, in het kippenhok, het beste van te maken. Samen met nog twee onderduikers. Ze beleefden veel spannende momenten. "Want je wist niet wie je kon vertrouwen. Je kon zo worden verraden".
Ronduit beangstigend werd het toen er drie Duitse officieren op de boerderij werden ingekwartierd. Dat gebeurde op het einde van de oorlog. Mannie, die vermomd met een grote snor de boerenknecht uithing, kwam plotseling oog in oog met een van de Duitsers te staan. Die had niet in de gaten dat hij met een joodse onderduiker te doen had.
Dat was maar goed ook. Mannie: "Die Duitser zei me dat 'ie elke jood die hij tegenkwam om zeep zou helpen”. Daarbij maakte hij een veelbetekenend gebaar met de hand langs zijn keel. De rillingen lopen me nu nog over de rug:"
Pasen 31 maart 1945 werden Groenlo, Lichtenvoorde en de Achterhoek bevrijd. Dolle vreugde, ook voor de familie Mendels. Die blijdschap werd al snel getemperd toen ze weer terugkwamen in Groenlo om hun oude leventje op te pakken en hun huis aan de Nieuwstraat te betrekken. De woning was tijdens de oorlog het onderkomen geweest van een foute Nederlander en zijn gezin. Mannie vergeet het moment, dat hij werd geconfronteerd met zijn huis, nooit meer. "Alles was leeggeroofd. Onze spulletjes waren weg. Zelfs de piano was naar het oostfront versleept on overal waren planken voor de ramen gespijkerd". Daardoor lieten hij, en zijn vrouw Hannie zich echter niet ontmoedigen. Ze moesten verder.
Na de oorlog pakte Mannie de draad van zijn vroegere leven weer op. Eerst te voet en daarna op een oude fiets met houten banden ging hij de boer op om te handelen in vee. "Je moest weer beginnen. Koetjes en kalfjes verkopen, al was het nog zo moeilijk", zegt hij terugblikkend.
De Grollenaar kan worden omschreven als een optimist, ondanks alles wat hij heeft meegemaakt. En hij houdt op zijn tijd van een grap en een grol. De vleesbusiness en de handel zijn, ondanks zijn tachtig jaar, nog altijd z'n lust en z'n leven. Mannie, lachend: "Ik ben elke dinsdag op de veemarkt in Doetinchem te vinden. Je moet toch wat doen. Ik ben veel te jong om stil zo zitten".
Dit verhaal werd op 3 mei 1990 opgemaakt door:
Gerrit Halink uit Lichtenvoorde